Op zoek naar resten van het pestkerkhof in de Agnietenstraat: ‘Zonder onderzoek zouden deze verhalen verdwijnen’

GOUDA • Zo op het oog lijkt de Agnietenstraat in Gouda een stukje binnenstad als alle andere. Maar wat veel mensen niet weten, is dat ze hier over een oud pestkerkhof met mogelijk honderden graven lopen. In de zeventiende eeuw zag het er hier heel anders uit. Tijdens de pestepidemieën in 1625 en 1635 werden hier slachtoffers van de ‘zwarte dood’ begraven.

Het is vrijdagochtend 9 uur, en de omstandigheden zijn verre van ideaal. Het is koud, er waait een gure wind en de grond is modderig. Toch werken archeologen van ADV ArcheoProjecten geconcentreerd in een van de drie gegraven werkputten.

Juliet Rebergen, fysisch antropoloog en projectleider, haalt voorzichtig een dijbeen uit de grond. Ze toont het aan de verzamelde omstanders en plaatst het vervolgens in een plastic zak met andere botresten, klaar voor verder onderzoek. Ook stadsarcheoloog Eliza van Rooijen kijkt toe en geeft uitleg aan geïnteresseerden.

Juliët van Rebergen - Foto: Sandra Zeilstra

Archeologen graven de komende tijd in de Agnietenstraat naar resten van het pestkerkhof.
Foto: Sandra Zeilstra.

Het archeologisch onderzoek in de Agnietenstraat is onderdeel van de voorbereidingen voor grootschalige werkzaamheden aan het riool en de damwanden in de binnenstad. Bij graafwerkzaamheden eerder dit jaar werden al menselijke resten gevonden, wat de verwachting bevestigde dat hier nog delen van het oude pestkerkhof liggen. Om zeker te weten waar archeologische vondsten zich bevinden en hoe groot het kerkhof is, worden nu proefsleuven gegraven.

De Agnietenstraat heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Gouda. In de veertiende eeuw stond hier de stadsmuur; later werd het Maria Magdalenaklooster gebouwd. Na de Reformatie kregen delen van het klooster andere functies, waaronder een pesthuis met een bijbehorend kerkhof. Hoewel het kerkhof later deels werd geruimd, liggen er nog altijd resten.

Vertraging

Vrijdagochtend worden, net als eerder dit jaar, verschillende losse botfragmenten gevonden. “Als het zo blijft, en er alleen losse botfragmenten liggen, dan is dat eenvoudiger voor de werkzaamheden dan wanneer er volledige graven worden gevonden,” legt Van Rooijen uit. “In dat laatste geval moeten we rekening houden met vertraging. Daarom is het belangrijk om nu te weten wat we kunnen verwachten. Ook willen we weten hoe we bij de geplande werkzaamheden met eventuele vondsten moeten omgaan.”

De vondsten worden door archeologen van ADV ArcheoProjecten meegenomen voor onderzoek en daarna overgebracht naar het gemeentelijk archeologisch depot. Voor het onderzoek in de Agnietenstraat, dat woensdag 22 januari begon, is drie weken uitgetrokken.

De botfragmenten en schedels worden verzameld en later onderzocht - Foto: Sandra Zeilstra.

In de bovenste grondlaag, waar vrijdagochtend wordt gegraven, is de grond verstoord door eerdere bouwwerkzaamheden. “We vinden hier geen intacte graven, omdat er in het verleden is gewerkt en de bodem daardoor verstoord is geraakt. Maar we vinden wel schedels, botten en fragmenten van kisthout. Daarom denken we dat er op diepere lagen nog volledige graven moeten liggen,” aldus Van Rooijen. De aanwezigheid van buizen en leidingen maakt het echter moeilijk om diep te graven.

Toch leveren de vondsten waardevolle inzichten op. De botten worden onderzocht op geslacht, leeftijd, gezondheid en eventuele ziektes. Zo leren archeologen meer over het leven van de mensen uit die tijd.

Ziektes en rituelen

“Als we een volledig skelet vinden, documenteren en onderzoeken we het zo volledig mogelijk. Het vertelt ons het verhaal van mensen uit het verleden, en er is geen directere manier dan dit,” zegt Juliet. “Het zegt bijvoorbeeld veel over ziektes in het verleden. Ook zijn we benieuwd naar het grafritueel, dat geeft inzicht in de cultuur en de rituelen van die tijd.”

Vitaminegebrek, zware arbeid, infecties – al deze details kunnen in de botten worden teruggevonden, vertelt Rebergen. Hoewel de pest zelf geen sporen op de botten achterlaat, geeft dit kerkhof veel informatie over de omvang en impact van de epidemie. “Het feit dat we hier te maken hebben met een pestkerkhof, vertelt een heel specifiek verhaal. Het laat zien hoe men destijds met een epidemie van deze omvang omging.”

Op vrijdagochtend werden er diverse resten gevonden, waaronder een schedel. - Foto: Sandra Zeilstra.

Foto: Sandra Zeilstra.

De slachtoffers van de epidemie kregen bijvoorbeeld een aparte begraafplaats. “Dat zegt iets over hoe de gemeenschap met de ziekte omging. Maar we willen meer te weten komen. Hoeveel mensen liggen hier begraven, hoe zijn ze begraven, en zijn de graven netjes aangelegd of gehaast? Omdat we houtresten hebben gevonden, gaan we ervan uit dat deze mensen oorspronkelijk in kisten zijn begraven. Dit soort vragen geven inzicht in hoe mensen destijds leefden en stierven.”

Foto: Sandra Zeilstra.

De komende weken blijven de archeologen graven en documenteren. “Het is belangrijk om deze geschiedenis vast te leggen,” zegt Van Rooijen. “Zonder onderzoek zouden deze verhalen verdwijnen.”