‘Ik heb dit veel gedaan en God dank, altijd is dat goed gegaan’
Ruim 80 jaar na de Tweede Wereldoorlog komen nog steeds verhalen aan het licht. Zoals dat van de Goudse verzetsvrouw Christina ‘Stien’ van der Stam – Van de Water, die in de jaren 80 een herdenkingsverzetskruis kreeg. Haar verhaal leest u vandaag en volgende week, deels in haar eigen woorden uit een brief uit 1945, ontdekt door historicus Peter Beukema.
‘In 1942 ben ik begonnen met verschillende onderduikers aan plaatsen te helpen. Dit was geen gemakkelijk werk. De meeste menschen wilde zich er niet voor leenen, of durfde het niet voor de Mof, daar waren zij bang voor. Vooral het transport van Joden werd zeer moeilijk. Ik heb dit veel gedaan en God dank, altijd is dat goed gegaan.’
Een fragment uit de brief van Christina van der Stam - van de Water. Het was één van de meer dan vijftig brieven, die lagen te verstoffen in het Streekarchief Midden Holland (SAMH). Brieven van Gouwenaars die tijdens de Tweede Wereldoorlog lang of kort gevangen waren gehouden door de Duitsers. Geschreven op verzoek van dominee Dubois, die ze deels verwerkten in een boek (zie kader). Een ‘bijvangst’ voor historicus Peter Beukema tijdens ander onderzoek. ‘Wat mij intrigeerde was dat het persoonlijke ervaringen betrof, geschreven vlak na de oorlog’, zegt Beukema. In overleg met Coretta Bakker van SAMH ging hij verder op onderzoek.
Voor het overtikken van de handgeschreven brieven kreeg Beukema hulp van vrijwilligers. Hij ontdekte dat leeftijden, achtergronden, redenen voor arrestatie, de duur en locatie van de gevangenschap sterk variëren. Tenminste, voor zover het de 51 mannen en 3 vrouwen betreft die hun verhalen hebben opgeschreven. Vijftien prominenten werden als gijzelaars opgepakt, zakenlieden, fabrieksarbeiders en anderen vanwege het vieren van Koninginnedag, betrokkenheid bij het verbergen van wapens, het luisteren naar Radio Oranje of ander Deutschfeindlich gedrag. De een zat een of twee dagen op een politiebureau vast, de ander ging voor maanden of zelfs jaren naar een concentratiekamp.
Zijn bevindingen leidden vorig jaar tot vijf artikelen in Het Kontakt/Goudse Post, vijf podcasts op zijn site Triplers.nl. Eén daarvan ging over Christina van der Stam, een bij haar arrestatie 36-jarige huisvrouw, die met man en twee zonen in de Joubertstraat woonde. Uit haar brief komt een gelovige vrouw naar voren, voor wie hulp verlenen vanzelfsprekend was. Aanvankelijk hielp ze met het onderbrengen van onderduikers en het regelen van valse papieren. En van het een kwam het ander.
In het begin van 1943, ongeveer in Maart, ging ik er toe over om voor eenige weken een Jodin in mijn huis te verbergen, waar na eenige weken een tweede bij kwam. Ik deed dit, omdat ik ze nergens geplaatst kon krijgen en ze niet aan de vijand wilde overlaten
Ze werkte hiervoor samen met onder meer ene Piet, van wie ze later hoorde dat hij Carel Kaufman heette. Al snel gaat ze hem wantrouwen en maakte hem wijs dat de onderduiksters weg zijn en ze geen illegaal werk meer deed. Toch stond er op donderdag 10 februari 1944 een agent van de Sicherheitsdienst voor haar deur, die vroeg naar Mejuffrouw. B.A. en Mevrouw. R. de V.K.
Ik antwoorde hem, dat ik nimmer die namen had gehoord en ik nooit een jodenbegunstiger was geweest. Ik vroeg hem daarna zich te legimiteeren, wat hij niet kon, zoo dat hij genoodzaakt was hulp te halen. Hierdoor kreeg ik een voorsprong van ongeveer 15 minuten, toch lang genoeg om de joden en andere dingen in de schuilplaats te doen, die voor dat doel gemaakt was.
De SD'er komt terug, eerst samen met de in Gouda beruchte, foute politieagent Behling en later ook met eerdergenoemde Kaufman/Piet. Deze Joodse verzetsman uit Rotterdam is mogelijk door de Duitsers onder druk gezet, met als dreigement zijn familie op te pakken. Niet lang na de aanhouding van Christina gebeurt dat daadwerkelijk. Kaufman zelf wordt kort na Christina gearresteerd, in maart naar Westerbork gebracht en na een maand vermoord in Auschwitz.
Via een korte stop aan de Ridder van Catsweg, waar de SD een Gouds kantoor had, wordt ze naar het SD hoofdkwartier aan de Heemraadsingel in Rotterdam gebracht. Een plek die in meerdere brieven opduikt en waar de verhoren niet zachtzinnig waren.
Hierna werd ik, dienzelfden avond, verhoord door een Duitscher genaamd Simons, “de joden tiran genaamd.” Ook hier ontkende ik weer alles. Door een Hollandsche S.S. man werd ik daar op naar een cel gebracht. Deze cel bevond zich onder in het gebouw en was ongeveer een vierkante meter groot In deze cel was een koker die uitkwam op het riool, wanneer er gebruik werd gemaakt van de w.c. kwam de stank in de cel.
Hier brengt ze enkele weken door, vol zorg over haar kinderen maar gesterkt door haar geloof. Ze blijft volhouden dat ze van niets weet. Dat doen haar beide zonen (dan 16 en 13 jaar) ook, als ze kort na de arrestatie van hun moeder verhoord worden. Zij mogen dezelfde dag nog naar huis.
Ik heb vier en een halve week in het geheel opgesloten geweest. Ik bleef echter alles ontkennen en werd toen vrijgelaten. De joden zijn tot den dag van de bevrijding in mijn woning geweest.
De bijzondere arrestatie maar ook deze slotwoorden uit Christina’s brief brachten Peter Beukema ertoe verder op zoek te gaan. Wat hij verder vond over deze Goudse verzetsvrouw vertelt hij tijdens een lezing, zowel op 28 april als 2 mei, in het Streekarchief en staat volgende week hier in de krant.
De lezingen van Peter Beukema over Christina van der Stam – van de Water is op dinsdag 28 april en zaterdag 2 mei bij het Streekarchief Midden-Holland in de Chocoladefabriek in Gouda. Hij begint om 14.00 uur en de toegang is gratis. Aanmelden via info@samh.nl.
Over het boek ‘De muren spreken’
Dominee August Dubois verzamelde direct na de oorlog verhalen van Goudse oorlogsgevangenen en verwerkte die in De muren spreken. De helft van het boek bestaat uit herinneringen van prominenten zonder band met Gouda, de andere helft uit getuigenissen van Goudse gevangenen. In recensies lag de nadruk op die prominenten; de Goudsche Courant besteedde slechts één zin aan de stadsgenoten. Ondanks de prijs van 5,90 gulden volgde snel een tweede druk, waarna het boek in de vergetelheid raakte.