Pijpenmakers in Gouda
GOUDA • Naarmate de concurrentie in de tweede helft van de achttiende eeuw toenam en de export naar het buitenland afnam, raakte de markt voor Goudse kleipijpen in verval. Met de opkomst van houten pijpen en later ook de populariteit van onder andere snuiftabak en sigaren, werd de kleipijp geschiedenis. Coretta Bakker en Marcel van Dasselaar duiken in dit hoofdstuk uit de geschiedenis van Gouda.
In Gouda zijn veel bronnen over de pijpennijverheid te vinden. Bert van Lingen, onderzoeker van de PKN, Stichting voor onderzoek historische tabakspijpen, doet momenteel onderzoek naar Frans Verzijl, pijpenmaker en pijpenhandelaar in Gouda. Voor zijn onderzoek heeft hij diverse bronnen gebruikt, waaronder het oud-notarieel archief. Ook zijn onlangs veel archeologische rapporten beschikbaar gekomen via de Cultuurhistorische Basiskaart van de gemeente Gouda. Een van die rapporten gaat over 'Koningshof'-locatie, de aan de Raam gelegen nieuwbouwlocatie op de plek van de voormalige Plateelfabriek Zuid-Holland. Voorafgaand aan de nieuwbouw is hier in verschillende delen archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het laatste deel van de opgravingen vond plaats rondom de Speelwinkel, het kloppende hart van de Raambuurt. Ook in de 18e eeuw was het hier al een drukte van belang, want naast de Speelwinkel lag de fabriek van de Frans Verzijl.
In onder andere de Raambuurt werden in de 17e eeuw veel aardewerk- en pijpenfabrieken gebouwd. In de recent verschenen publicatie ‘De pottenbakkers van Gouda 1570-1940’ is door Adri van der Meulen en Paul Smeele een overzicht gemaakt van de Goudse aardewerkindustrie. Op de Koningshof worden drie pottenbakkerijen vermeld. In 1615 wordt aan de Kandeelsteeg de pottenbakkerij ‘Het Hert’ gebouwd. Dit fabriekje is de directe voorloper van de in de 20e eeuw groot geworden Plateelbakkerij Zuid-Holland. Achter Raam 42 was slechts een zeer korte periode (1638-1641) een pottenbakkerij gevestigd van Cornelis Cornelis ’t Paert.
Alleenrecht op bakken van aardewerk
Op een ander perceel (D912) hield de pottenbakkerij langer stand. Van 1660-1761 bestond op deze locatie de pottenbakkerij die door Gerrit Jacobs Verrijn werd gesticht. Daarna werd hij overgenomen door de belangrijke Goudse kleipijpenfabrikant Frans Verzijl. Hij werd hierdoor een van de weinige fabrikanten die over een eigen oven beschikte. Voorheen was het pijpmakers niet toegestaan om eigen ovens te hebben. Het gilde van de pottenbakkers had bedongen dat zij het alleenrecht hadden op het bakken van aardewerk, en dat de pijpmakers hun pijpen ook alleen in de ovens van de pottenbakkers mochten laten bakken.
De opgraving werd uitgevoerd door het bedrijf ArcheoMedia, met hulp van leden van de Archeologische Vereniging Golda. Van alle vondsten vormden de kleipijpen de grootste categorie. In totaal zijn 2713 pijpenkoppen beschreven en vele honderden pijpenstelen. In totaal zijn er 28 ‘pijpenstorten' onderscheiden van verschillende pijpmakers. Naast drie hele grote pijpstorten zijn ook opvallend veel kleine partijen gebroken, verbrande of anderssoortige 'misbaksels' opgegraven. Geopperd wordt dat de pijpmakers zich hier vanwege de beschikbare ovens, allemaal rondom de bestaande pottenbakkerij van Gerrit Jacobs Verrijn -en later Frans Verzijl- gevestigd hebben en dat ook pijpmakers van elders uit de buurt gebruik maakten van deze ovens. Het afval van de mislukte baksels werd rondom de fabriek weggegooid.
Archeologie en historisch onderzoek zijn twee delen van de zelfde puzzel. Je begint in het archief met de grote lijnen, de hoekjes en de randen van de puzzel. Het complete beeld van de geschiedenis krijg je pas door ook de puzzelstukjes van het archeologisch onderzoek op de juiste plek in te passen. Maar als je deze puzzel af hebt, blijkt er vaak op een diepere laag nog een puzzel onder te zitten, waarvan sommige stukjes ook in de doos van de bovenste puzzel terecht gekomen zijn. Dieper graven in de bodem, én in het archief is dan de oplossing!
Meer weten over het onderzoek van Bert van Lingen? In november is er een pallet-expositie over dit onderwerp bezoeken in de Chocoladefabriek. Kijk voor meer informatie over de genoemde rapporten op: www.gis.gouda.nl /cultuurhistorische kaart/ archeologisch onderzoek.