Tweede boek over Joodse oorlogsverhalen Gouda verschenen: ‘De stad bood uiteindelijk geen veiligheid’

Ze kon er niet ’s avonds aan werken, anders lag ze ’s nachts wakker. Zestien jaar geleden begon Soesja Citroen met het vastleggen van de verhalen achter de Stolpersteine in Gouda. In Hier Woonden 2 – Stolpersteine Gouda vertelt ze de verhalen van 131 voormalige Joodse stadgenoten die tijdens de nazi-terreur werden vervolgd en vermoord.

Met Hier Woonden 2 vertelt Citroen (77) nu ook de laatste verhalen achter de 389 Stolpersteine in Gouda. Het project werd groter dan gepland. “Toen ik begon aan mijn eerste boek uit 2020 werkte dacht ik: als ik nu maar rond mijn zeventigste alle verhalen van de stenen die er nu liggen heb verteld. Er kwamen steeds weer nieuwe Stolpersteine bij. Nu ben ik 77 en is mijn tweede boek er."

Je krijgt de machteloos en boosheid mee, daar weet je je als kind geen raad mee

Citroen groeit op in een familie getekend door de oorlog. Haar grootvader dook twee keer onder en overleefde Auschwitz. Ook haar vader zat ondergedoken, en overleefde het omdat haar moeder zo moedig was om ‘te bluffen tegen de Duitsers.’ Maar over wat zij hadden meegemaakt, werd thuis nauwelijks gesproken. "Je krijgt die machteloosheid en boosheid mee" zegt ze. "En je weet je daar als kind geen raad mee."

389 stenen op 78 locaties

In 2010 stort ze zich op een nieuw project. Ze komt dan achter het bestaan van de Stolpersteine, steentjes verspreid door Europa voor slachtoffers van het Nationaalsocialisme.

“Ik had het gevoel dat ik nu iets kon doen. Je kunt mensen weer namen geven." In april 2011 werden de eerste Stolpersteine gelegd. In veertien jaar tijd groeide het aantal Stolpersteine in Gouda naar 389, verdeeld over 78 locaties.

Alles achter zich laten

De eerste verhalen bundelt ze in Hier Woonden, waarin ze schrijft over 258 Joodse stadgenoten. In dit tweede boek schrijft ze veel over Joods-Duitse vluchtelingen. “Mensen die alles achter zich hadden moeten laten." Vanaf 1933 vluchten zij Duitsland uit, nadat Hitler aan de macht kwam.

Vanaf september 1940 mogen buitenlandse Joden niet meer in de kuststreek wonen en komen velen noodgedwongen naar Gouda. "Gouda werd een vluchthaven" zegt ze. "Maar uiteindelijk bood de stad geen veiligheid."

Als je op allerlei openbare plekken niet meer mag komen, moet je je wel heel verloren voelen

"Ze hadden een andere taal, andere gewoonten. En vanaf mei 1940 kregen ze ook hier te maken met uitsluiting." Citroen beschrijft hun isolement. "Het is rampzalig om in een andere taal in zo’n situatie terecht te komen. Je komt in een vreemd land, in hele andere omstandigheden.”

“Normaal ontmoet je elkaar op straat, op de markt of in winkels. Maar als je op allerlei openbare plekken niet meer mag komen, moet je je wel heel verloren voelen."

Ook beschrijft ze hoe Dirk van Schaik, een Gouwenaar, samen met anderen hielp bij het organiseren van onderduik voor Joodse jongeren van de Catharinehoeve, een opleidingsinternaat voor Palestinapioniers in Gouda.

Rol niet te onderschatten

Met medewerking van de directrice werden leerlingen weggehaald voordat zij zich in 1943 in Vught moesten melden. Achttien leerlingen overleefden. "Zijn rol en die van directrice Schoschana Litten-Serlui is niet te onderschatten" zegt Citroen. "Het laat zien dat hulp mogelijk was, al was het levensgevaarlijk."

Niet slapen van verdriet

Ook Gabriel Cohen, een jongen die als kindertransportkind vanuit Duitsland in Gouda terechtkwam, wordt daar opgevangen. Zijn vader was in Duitsland opgepakt, Gabriel schreef als kind een brief aan koningin Wilhelmina met het verzoek zijn vader te helpen ‘s nachts kan hij niet slapen van verdriet.

De brief werd ambtelijk afgehandeld, vertelt Citroen: "Er leek niet zo’n geval van dringende noodzaak te zijn, stond er. Dus er gebeurde niets. Zijn ouders kwamen om. Gabriel zelf ook."

En ze schrijft over Mr. Martinus de Mol, die een kind uit een kindertransport had opgevangen. "Hij kwam een halfjaar in kamp Vught terecht, toen hij zich ‘onhebbelijk’ zou hebben gedragen tegen een paar rechercheurs bij het wegvoeren van een groepje Joodse stadgenoten.”

“Het kind werd naar een weeshuis gebracht en uiteindelijk weggevoerd. Na de oorlog kwam de moeder haar kind zoeken. Maar het kind was weg. Zo zie je de pijn die mensen moeten hebben gehad."

Ik heb vaak gedacht: hoe kon dit gebeuren?

De archiefstukken die ze tegenkomt in de zoektocht naar de verhalen achter de Stolpersteine raken haar na al die jaren nog steeds. "In de politiedossiers staat in de kantlijnen beschreven hoeveel joden er zijn aangehouden. Dan wordt ik boos. Waar ligt de grens waar je als ambtenaar aan meedoet? Ik heb vaak gedacht: hoe kon dit gebeuren?"

In het boek staan ook verhalen van overlevenden. "Dat vond ik belangrijk. Dat het niet alleen de namen zijn van mensen die zijn vermoord, maar dat ik ook laat zien dat sommigen het hebben overleefd. Maar ze waren alles kwijt. Hun bezit, hun familie, hun land."

Opnieuw opgebouwd

Zo schrijft ze over Kurt Grabowski, die na de oorlog ten onrechte als overleden stond geregistreerd. Citroen wist via archieven en familiecontacten te achterhalen dat hij had overleefd en zijn hoedenzaak hoedenfabriek opnieuw had opgebouwd.

"Zo’n ontdekking laat zien hoe onvolledig de lijsten soms zijn. dat je altijd de oorspronkelijke documenten goed moet bekijken.”

Het verschijnen van het tweede boek voelt niet als een afronding. "Het moet nu bezinken.” Toch weet ze zeker dat ze dit onderwerp niet helemaal loslaat. "Ik kan niet niks doen. Zolang mijn benen me dragen en mijn geest het nog doet, zal ik er absoluut meer mee doen."

Basis gelegd

Ze hoopt vooral dat de verhalen blijven rondgaan. "Dat mensen langs een adres lopen en denken: wie woonden hier? Het zijn geen nummers, maar mensen van vlees en bloed." Nu kunnen bijvoorbeeld ook scholieren zich verdiepen in de verhalen: "Ik heb het gevoel dat ik een basis heb gelegd, waar mensen mee verder kunnen gaan."

Maar ze wil ook dat mensen zich afvragen: Wat zou ik doen? “Als je weet dat sommige mensen hun nek hebben uitgestoken, doe je misschien meer. Denk er op z’n minst over na. Veel mensen hebben ook weggekeken."

Hier Woonden 2 – Stolpersteine Gouda is verkrijgbaar bij boekhandels Paagman en Smit.